Repozytorium Uniwersytetu
Andrzeja Frycza Modrzewskiego
w Krakowie
Witaj w Repozytorium Uniwersytetu
Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie
Repozytorium eRIKA to cyfrowa kolekcja dokumentów stanowiących świadectwo naukowej, badawczej oraz dydaktycznej działalności pracowników Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie. Znajdziesz tu między innymi: artykuły naukowe, książki i fragmenty książek, rozprawy doktorskie, raporty z prac badawczych, nagradzane prace magisterskie i licencjackie oraz materiały konferencyjne. A wszystko w otwartym dostępie! Zbiory w DSpace
Wybierz Zbiór, aby przeglądać jego Kolekcje
Teraz wyświetlane 1 - 4 z 4
Najnowsze publikacje
The Japanese Traditional House: Spatial Representation of Dualistic Social Codes
(Cracow University of Technology, 2026) Ingarden, Krzysztof; Watanabe, Yoko Kinoshita
Abstract: "This article analyses the traditional Japanese house as a semiotic space that reflects social codes. It examines how architectural features such as the genkan vestibule, the engawa, zashiki, shoji and fusuma sliding panels – mediate relationships between private and public zones. The study introduces key Japanese concepts (honne/tatemae, uchi/soto, omote/ura, hare/ke, and kafuchō-sei) to explain how dichotomies of inner/outer, public/private, and gender roles shape domestic spaces. Transitional, flexible elements allow inhabitants to negotiate boundaries, maintain social harmony, and ad apt space to ritual or everyday occasions. Ultimately, the Japanese house is argued to embody not merely climate adaptation or practical rationalism but to perpetuate codified cultural values and social codes through its spatial organization."(...)
Państwo i Społeczeństwo 2025, nr specjalny Pedagogiczno-psychologiczne aspekty współczesności
(Oficyna Wydawnicza AFM Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie, 2025) Aksman, Joanna; Majczyna, Marek; Grzesiak, Krystyna; Misiuk, Agnieszka; Bachowska, Monika; Rokicki, Andrzej; Skulicz, Danuta; Nęcki, Zbigniew; Ostrowski, Tadeusz Marian; Majka, Rafał; Korab, Maciej; Franczyk, Joanna Agata; Kępiński, Jan
Wprowadzenie: "Współczesność i dynamika zachodzących w niej zmian powodują, że spektrum problemów pedagogicznych bardzo się poszerza. Z tego powodu zarówno naukowcy, jak i praktycy, biorąc pod uwagę coraz to nowsze wyzwania edukacyjno-wychowawcze, podejmują wiele wątków badawczych, przedstawiając je – co charakterystyczne – za pomocą różnych mediów, a także podczas szkoleń, konferencji czy webinarów.
Choć świat popandemiczny (po 2020 r.) charakteryzuje się rozkwitem nowych technologii i sposobów elektronicznego komunikowania się, a także nowym rodzajem relacji wirtualnych, to jednak człowiek (dziecko, młodzież, dorośli: w tym nauczyciele, seniorzy) w niesamowicie obfitym elektronicznie świecie coraz częściej czuje się samotny, a nawet – jak prezentują to najnowsze badania – zagrożone staje się jego zdrowie fizyczne i psychiczne.
Na potwierdzenie powyższej tezy warto przytoczyć wnioski z wykonanego w 2023 r. dużego badania jakości życia dzieci i młodzieży w Polsce, dokonanego na próbie ponad 4,6 tys. osób. Zbadano jakość życia w następujących aspektach: aktywność fizyczna, samopoczucie psychiczne, życie rodzinne i osobiste, wsparcie społeczne i rówieśnicy, środowisko szkolne oraz – co związane z migracją wojenną na Ukrainie – relacje z dziećmi i młodzieżą z Ukrainy. Co symptomatyczne, samopoczucie fizyczne dzieci wraz z wiekiem obniża się, podobne dane dotyczą dobrostanu psychicznego, który jest znacznie wyższy u dzieci niż u młodzieży. Jak twierdzą badacze, niepokój w aspekcie samopoczucia psychicznego budzą przede wszystkim dane dotyczące własnej samooceny. Wraz z wiekiem wzrasta także niechęć dzieci do szkoły. W aspekcie kontaktów z rówieśnikami z Ukrainy polscy uczniowie twierdzą, że nie mają możliwości wspólnych kontaktów,
bowiem często uczniowie ci tworzą oddzielne grupy, jeśli chodzi o zajęcia pozalekcyjne. Budujące jest to, że relacje z rodzicami oraz rówieśnikami oceniane
są dobrze, choć zarówno dzieci, jak i młodzież wskazują na zbyt mało czasu, który rodzice im poświęcają.
Na obniżenie dobrostanu psychicznego uczniów w 2020 r. wskazywały także autorki raportu Wypalenie szkolne u adolescentów będącego podsumowaniem polsko-amerykańskich badań. W szczególności potwierdzono tezę, że „ryzyko pojawienia się wypalenia szkolnego rośnie w sytuacji niekorzystnej psychospołecznej charakterystyki jednostki i jej środowiska oraz występujących deficytów w zakresie globalnej zdolności do walki ze stresem”. W opisywanych badaniach dotyczących uczniów szkół ponadpodstawowych zwrócono szczególną uwagę na ich chroniczne poczucie przeciążenia psychicznego, wyczerpanie sił, nadmierne obowiązki szkolne, presję otoczenia dotyczącą wysokich wyników i sukcesów edukacyjnych, zawiedzenie wiedzą przekazywaną w szkole. Autorki badania twierdzą, że niezdolność młodych ludzi do korzystania z posiadanych zasobów osobistych oraz presja środowiska (rodziny, szkoły, rówieśników) są bezpośrednimi przyczynami utraty pozytywnego nastawienia do szkoły i powodem rezygnacji z dalszego kształcenia. Badania te wskazywały wyraźnie na potrzebę wygenerowania strategii zaradczych obejmujących: szczebel indywidualny w placówce konkretnego ucznia, szczebel budowania bliskich relacji ze środowiskiem pozaszkolnym oraz szczebel kompleksowych zmian systemowych o charakterze ogólnopolskim, uwzględniający oddziaływania prozdrowotne. Postulaty te znajdują odzwierciedlenie w dzisiejszych działaniach polityki edukacyjnej, bowiem w roku szkolnym 2025/2026 wprowadzony zostanie nowy przedmiot: edukacja zdrowotna, obejmujący także znaczenie budowania więzi, poznawania swoich słabych i mocnych stron, budowania pozytywnego klimatu współdziałania, samorozwoju i motywacji do nabywania wiedzy przez uczniów.
Na bardzo ciekawe zjawisko związane ze współczesnymi problemami pedagogicznymi, w wydanej w 2021 r. publikacji pod znamiennym tytułem Samotne ciało. Doświadczenie cielesności przez dzieci i ich rodziców, zwróciła uwagę Katarzyna Schier, która od wielu lat prowadzi liczne badania nad zapisem doświadczeń interpersonalnych nie tylko w umysłach danych osób, ale także w ich ciałach. W publikacji zawarte są teksty różnych zaproszonych do debaty naukowczyń, które podjęły się rozważań nad postawioną przez Schier tezą, iż „dziecko z trudną historią rodzinną, czyli wychowywane przez «poranionych» dorosłych, staje się SAMOTNE – nie tylko w sensie funkcjonowania psychicznego, lecz także cielesnego”. Autorka tych badań z biegiem lat zmodyfikowała tezę, którą przyjęła za Susan Grogan, że obraz ciała to myśli, uczucia i spostrzeżenia danej osoby na temat jej ciała. Schier rozszerzyła tę definicję o obszar działania w odniesieniu do ciała – skłoniły ją do tego powszechne w naszej kulturze modyfikacje ciała, szczególnie w odniesieniu do osób w okresie dorastania, które przecież pozostają w trakcie kształtowania tożsamości w wymiarze psychicznym i cielesnym. Autorka uważa, że ogromną rolę odgrywają wczesnodziecięce doświadczenia w relacji dziecko–opiekun. Współwystępująca samotność dziecka na poziomie cielesnym i psychicznym wiązać się może z zaniedbywaniem relacji z opiekunem, m.in. w sytuacji różnego rodzaju przemocy – fizycznej, psychicznej, seksualnej, a także przemocy ukrytej, o której możemy mówić np. w sytuacji odwrócenia ról w rodzinie, kiedy dziecko, przykładowo, z powodu uzależnienia jednego z rodziców musi pełnić rolę rodzica. Bezpieczna więź z opiekunem i jego empatia w stosunku do dziecka to – jak określił to Simon Baron-Cohen – „wewnętrzny garniec złota”, jeden z najcenniejszych zasobów występujących na naszym świecie."(...)
Funkcja i treść. Dychotomie polskiej architektury XX wieku w twórczości Jana Kruga (1911–1987)
(Oficyna Wydawnicza KAAFM, 2021) Wowczak, Jerzy
Wstęp: "W dziele sztuki ‘forma’ nie może zostać oddzielona od ‘treści’: rozłożenie kolorów i linii, światła i cienia, kształtów i płaszczyzn, jakkolwiek nie byłoby doskonałe, musi być postrzegane jedynie jako środek przekazujący pozawizualne znaczenie.
Erwin Panofsky
Awangardowi twórcy początku XX w. z funkcjonalności uczynili fetysz architektury. Umieścili wszelkie formy historyczne poza nawiasem sztuki, ustanawiając nową kategorię piękna: „piękno użyteczności”. Jednak moderniści nie mogli odżegnać się od historycznego dziedzictwa i całkowicie zrezygnować z symbolicznych atrybutów architektury. Były one pożądane w obiektach pomnikowych i reprezentacyjnych. Szczególne sprzężenie funkcjonalizmu z symbolizmem jest doświadczeniem XX-wiecznych totalitaryzmów. Doktryny polityczne faszyzmu i socjalizmu wprowadziły własne zasady budowy formy architektonicznej. Dokonały rehabilitacji historyzmu, sięgając do narratywizmu. Odzyskaną w czasach „odwilży” wolność wypowiedzi sami twórcy ograniczyli do poszukiwań „czystej formy” – emanacji konstrukcji i celowości.
W latach 60. ponownie wszelkie historyczne skojarzenia zanegowano jako anachroniczne. Funkcjonalność jako zasada kompozycyjna przekładała się na spektakularne sukcesy w odniesieniu do budynków
o złożonym przeznaczeniu i skomplikowanych układach. W przypadku obiektów jednorodnych, użytkowo ograniczonych, funkcja jako źródło kompozycji nie wystarczała. Piękno użyteczności, któremu bliżej do poznania intelektualnego, musiało być wspomagane pięknem zmysłowym. Sprawa się komplikowała, jeżeli dochodziła konieczność jednoznacznego naznaczenia funkcji budynku, na przykład sakralnego. Wtedy pojawiał się problem jak: sprostać wyzwaniu architektury symbolicznej, nie czerpiąc z zasobu form utrwalonych w kulturze i rozwijanych przez tysiąclecia. Radzono sobie z tym wyzwaniem, wybierając i projektując konstrukcje właściwe dla nowych technologii i czasami czerpiąc z form archetypicznych, ale z pominięciem ich dziejowego bagażu. Pracując w ciągłej rywalizacji, tworzono raz po raz nowe ikony architektury. Niektórzy usiłowali kształtować nowe trendy, głosili hasła o szczerości materiału, rzeźbiarskości formy, typizacji i powtarzalności.
W latach 80. XX w. polscy architekci ponownie zrewidowali funkcjonalistyczną postawę i skierowali się ku postmodernizmowi (okres ten nie jest objęty ramami tej pracy). W zeszłym stuleciu architekci owładnięci twórczym imperatywem, aby nie czerpać z już wymyślonych form, nie wypracowali modernistycznego kanonu. Oryginalność stała się najważniejszym celem architektury. Taką oryginalną, odrębną architekturę najwyższej próby tworzył Jan Krug.
Jego aktywność zawodowa przypada na lata 1930–1978, a twórczość odzwierciedla wszystkie tendencje charakterystyczne dla polskiej architektury tego liczącego ponad cztery dekady okresu. Krug był architektem- pasjonatem niezwykle kreatywnym i oddanym pracy twórczej, utalentowanym i odważnym w podejmowaniu wyzwań, jakie stawiały warunki konkursów ogłaszanych w Polsce. Studiował w latach awangardy modernistycznej. Tuż po ukończeniu Państwowej Szkoły Przemysłowej w Krakowie (1929) i w trakcie studiów na Politechnice Lwowskiej (1932–1939) z powodzeniem brał udział w konkursach. Odnoszone wtedy sukcesy dawały mu pewność projektową, która po wojnie zaowocowała takimi osiągnięciami, jak dwa projekty najwyższych budynków w Polsce i niezwykle trudnego, złożonego funkcjonalnie zespołu sportowego. Będziemy je prezentować w rozdziałach poświęconych dziełom architekta.
Krug prowadził twórczy dialog z czołowymi projektantami, jego prace wyróżniały się niekonwencjonalnym podejściem do tematów. Kreowanie takiej odrębnej od utartych schematów architektury było możliwe dzięki talentowi, ale też biegłości projektowej, u której podstaw leżała wiedza nabyta w krakowskiej Państwowej Szkole Przemysłowej i na Wydziale Architektury Politechniki Lwowskiej. We Lwowie, kształcony m.in. przez profesorów Witolda Minkiewicza i Stefana Kuryłłę, wykonywał prace konkursowe z kolegami z czasów studenckich: Tadeuszem Brzozą, późniejszym profesorem Wydziału Architektury Politechniki Wrocławskiej, i Tadeuszem Kirschnerem. W pierwszym okresie działalności współpracował z tak uznanymi architektami jak Fryderyk Tadanier. Z czasem, kiedy prowadził zajęcia na Wydziale Architektury Wnętrz, jako asystentów dobrał sobie trzech architektów: Bohdana Paczowskiego, Wojciecha Firka i Andrzeja Gettera, wywierając wpływ na ich twórczość. Współpracował z największymi polskimi rzeźbiarzami epoki: Marianem Wnukiem, Stanisławem Rzeckim, Marianem Koniecznym, czerpiąc od nich wiedzę na temat ekspresyjnej formy symbolicznej, w zamian dzieląc się doświadczeniem w kształtowaniu szerokich relacji przestrzennych. Był bardzo aktywny zawodowo, uczestniczył we wszystkich przemianach polskiej architektury,
wypowiadał się także w konwencji socrealistycznej. Z powodzeniem rywalizował z najważniejszymi ówcześnie architektami polskimi, biorąc udział w rozwoju rodzimej architektury.
Tekst uzupełniają fotografie projektów i obiektów architektonicznych. W części analitycznej monografii (rozdziały: Przedmiot badawczy; Źródła i stan badań; Architektura polska XX wieku – współczesny problem badawczy; Polska architektura XX wieku; Dychotomie polskiej architektury w XX wieku) opisującej zjawiska w polskiej architekturze XX wieku ilustracje są grupowane tematycznie, z utrzymaniem chronologii powstawania obiektów reprezentatywnych dla opisywanych zagadnień, wśród nich występują również dzieła architektów związanych z Janem Krugiem. Ilustracje dotyczące odnalezionych w archiwach projektów Jana Kruga, w przeważającej większości, nie były dotychczas publikowane. W rozdziałach Polska architektura XX wieku, Jan Krug, życie i twórczość oraz Dzieła numerom ilustracji nadano strukturę trójstopniową, zawierającą informację o rozdziale i podrozdziale, w których są zamieszczone.
Materiały zebrane podczas licznych kwerend na temat Jana Franciszka Kruga obrazują również atmosferę jego czasów, lat jego aktywności zawodowej, kiedy architektura była ważną częścią elitarnej sztuki i razem z muzyką, filmem i wzornictwem przemysłowym stanowiła o kulturalnym obrazie Polski lat 60. Śledząc dokonania architektoniczne Kruga, będziemy obserwować meandry architektury polskiej XX w. Poznamy uwarunkowania lat trudnych wyborów i doświadczeń pokolenia architektów, którzy mając ograniczone możliwości uczestniczenia w rywalizacji z kolegami zza „żelaznej kurtyny”, z powodzeniem projektowali zgodnie ze światowymi trendami.
W nauce o współczesnej sztuce istotne jest definiowanie przemian w wyniku rozpoznawania postaw twórczych jej bohaterów. Podobnie rzecz ma się ze współczesną architekturą. Przedstawiona tu dychotomia: funkcjonalizm–symbolizm ukazana zostanie w jej XX-wiecznej odsłonie przez pryzmat doświadczenia jednego architekta – Jana Kruga. Modernizm w architekturze dalej się rozwija, dlatego dla współczesnej myśli teoretycznej ważne jest rozpoznanie fenomenu przeciwstawnych i współobecnych postaw twórczych."(...)
Państwo i Społeczeństwo 2025, nr 2 Medycyna i zdrowie publiczne
(Oficyna Wydawnicza AFM Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie, 2025) Dębska, Grażyna; Milaniak, Irena; Klukow, Jadwiga Wioletta; Bugajska, Aleksandra; Szara, Marta; Milaniak, Irena; Sarota, Paulina; Michalik-Marcinkowska, Urszula; Marek, Anita; Janicka, Urszula; Bogdan, Klaudia; Zaborska, Monika; Subik, Jakub; Knapik, Andrzej; Losa, Jakub; Jędrysiak, Maciej; Czechowska, Beata; Karbowiak, Marta; Glibov, Katarzyna Monika; Porwolik-Piontek, Danuta; Onik, Grzegorz; Sieroń, Karolina; Wierzbicki, Maciej; Kluza, Marek Michał; Kluza, Katarzyna; Bogaczyk, Anna; Pomykacz-Dworak, Agnieszka; Krawczak, Agnieszka; Kluz, Tomasz; Kołodziej-Rzepa, Marta; Kowalczyk, Katarzyna; Seweryn, Michał; Łuc-Seweryn, Anna; Mokrzycka, Anna; Gabrowska, Elżbieta; Kozioł, Sławomir; Trąbka, Wojciech
Wprowadzenie: "Z wielką przyjemnością zapraszamy Państwa do lektury kolejnego numeru czasopisma „Państwo i Społeczeństwo” poświęconego tematyce medycyny, zdrowia publicznego i nauk o zdrowiu.
W numerze znalazły się prace oryginalne, poglądowe, opis przypadku oraz sprawozdanie z konferencji naukowej. Prezentowana praca podejmuje aktualne tematy, jakimi są: pielęgniarstwo w kontekście inteligencji kulturowej i zachowań zdrowotnych, fizjoterapia w różnych schorzeniach, profilaktyka oparzeń słonecznych, diagnostyka czynnościowa i ultrasonograficzna, nauczanie histologii.
Prace oryginalne prezentują m.in. wyniki badań prowadzonych przez pracowników Collegium Medicum – Wydziału Lekarskiego i Wydziału Nauk o Zdrowiu Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie, Uniwersytetu Medycznego w Lublinie, Uniwersytetu Medycznego w Katowicach, Uniwersytetu Opolskiego, Uniwersytetu Rzeszowskiego i Akademii Nauk Stosowanych w Nowym Sączu. Autorzy reprezentują również podmioty lecznicze.
Dział „Prace oryginalne” zawiera artykuł autorstwa Jadwigi Klukow i wsp. pt. Ocena inteligencji kulturowej w zróżnicowanych pokoleniowo zespołach pielęgniarskich, w którym zbadano inteligencję kulturową wśród pielęgniarek i pielęgniarzy należących do różnych pokoleń z uwzględnieniem ich cech socjodemograficznych z wykorzystaniem standaryzowanego narzędzia badawczego – Skali Inteligencji Kulturowej. Dokonana ocena poziomu inteligencji kulturowej wśród pielęgniarek i pielęgniarzy różnych generacji dostarcza cennych informacji na temat przygotowania personelu pielęgniarskiego do pracy w środowisku wielokulturowym.
W kolejnym artykule Irena Milaniak i Paulina Sarota zaprezentowały wyniki badań dotyczące oceny zachowań zdrowotnych personelu pielęgniarskiego w odniesieniu do ryzyka wystąpienia chorób sercowo-naczyniowych. W badaniach własnych autorki wykazały, iż ponad połowa badanych wpisuje się w kategorię średniego i wysokiego ryzyka chorób S-N, co jest alarmujące i wskazuje na konieczność wprowadzenia działań interwencyjnych mających na celu promocję zdrowia i profilaktykę wśród personelu pielęgniarskiego.
Z kolei Urszula Michalik-Marcinkowska i wsp. przedstawiły wyniki badań dotyczące działań zapobiegających oparzeniom słonecznym, jakie stosuje młodzież. Podjęta przez autorki tematyka i badania są aktualnym zagadnieniem, gdyż pomimo wzrastającej liczby kampanii społecznych dotyczących oparzeń słonecznych wciąż stanowią one poważny problem zdrowotny ze względu na istotnie zwiększone ryzyko wystąpienia nowotworu złośliwego skóry – czerniaka in situ skóry twarzy i tułowia.
Jakub Subik i wsp. zaprezentowali wyniki badań przekrojowych dotyczących motywów uprawiania biegów przeszkodowych oraz ich socjodemograficzne determinanty. Uzyskane wyniki wskazują złożone motywacje uprawiania biegów przeszkodowych. Głównymi motywatorami były sprawność fizyczna, kompetencje i przyjemność, przy czym przyjemność miała większe znaczenie dla kobiet. Ponadto stabilność finansowa i wcześniejsze doświadczenie sportowe były ważnymi czynnikami.
W ostatnim artykule z tej sekcji Beata Czechowska i wsp. dokonały Oceny kresy białej mięśnia prostego brzucha w zależności od pozycji ciała u kobiet w odległym okresie poporodowym z wykorzystaniem obrazowania ultrasonograficznego. Zaprezentowane przez autorki wyniki wskazują na użyteczność badania ultrasonografii rehabilitacyjnej w ocenie kresy białej mięśnia prostego brzucha w celu określenia predyspozycji do występowania przepukliny pępkowej.
Pierwszy artykuł w dziale „Prace poglądowe” autorstwa Danuty Porwolik-Piontek i wsp. prezentuje podsumowanie z zakresu Diagnostyki czynnościowej w przewlekłej obturacyjnej chorobie płuc. Praca porządkuje najważniejsze badania czynnościowe jako jedne z podstawowych narzędzi diagnostycznych w chorobach układu oddechowego, w tym w chorobie cywilizacyjnej jaką jest POChP.
W drugim artykule Maciej Wierzbicki przedstawił przegląd literatury dotyczący Podejścia do nauczania histologii w wybranych państwach na świecie. Głównym celem pracy było ukazanie współczesnych trendów i rozwiązań w nauczaniu histologii na kierunkach medycznych w wybranych państwach świata w kontekście znaczenia dla praktyki dydaktycznej. Autor podkreśla, iż w nauczaniu histologii najbardziej efektywne są elastyczne programy nauczania łączące różne metody dydaktyczne.
W części „Opisy przypadków” Marek Michał Kluza i wsp. zaprezentowali opis dotyczący Wznowy czerniaka z mutacją BRAF V600E z gwałtowną progresją u 40-letniej ciężarnej. Autorzy zwrócili uwagę na szybkę progresję choroby w opisywanym przypadku oraz na wyzwania dla zespołu leczącego, które muszą uwzględniać rokowaniu dla matki i płodu.
Numer zamyka sprawozdanie z międzynarodowej konferencji MBN 2024 Aesthetic Breast Meeting w Mediolanie przygotowane przez Martę Kołodziej-Rzepę i Katarzynę Kowalczyk.
Gorąco zapraszamy do lektury numeru z nadzieją, że jego treść spotka się z życzliwym przyjęciem z Państwa strony.
Zachęcamy również do przysyłania ciekawych tekstów do naszego czasopisma, a także cytowania go w przygotowywanych artykułach."(...)
Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka 2025, nr 2 (LIX) Znaczenie odporności dla bezpieczeństwa jednostek i społeczności
(Oficyna Wydawnicza AFM Uniwersytetu Andrzeja Frycza Modrzewskiego w Krakowie, 2025) Ziarko, Janusz; Mazur, Zofia; Sitarski, Michał; Grzesiak, Krystyna; Leśniak, Małgorzata; Piwowarczyk, Katarzyna; Zinkiewicz, Beata; Herman, Marceli; Sitarski, Michał; Ostrowska, Monika; Mazur, Sławomir; Kupiński, Jerzy; Keplin, Jarosław; Gut, Jerzy; Budziaszek, Wiktoria; Urban, Mariusz
Wprowadzenie: "Współczesne społeczności bardzo często doświadczają niezwykle intensywnych klęsk żywiołowych – katastrof zagrażających zdrowiu i życiu ludzi, ich mieniu, środowisku przyrodniczemu i infrastrukturze gospodarczej. Sytuacje katastrofalne związane są ze zjawiskami naturalnymi (powodzie, lawiny, burze, ekstremalnie niskie i wysokie temperatury, susze, pożary lasów, epidemie chorób zakaźnych, aktywności wulkaniczne, trzęsienia ziemi), a także powodowane są przez człowieka – w tym zniszczenia będące wynikiem konfliktów i wojen, ataków terrorystycznych czy różnego rodzaju awarii przemysłowych. Chociaż zagrożenia są nieuniknione, a całkowite wyeliminowanie ryzyka jest niemożliwe, niezwykle ważne jest umożliwienie społecznościom uodpornienia się na skutki zagrożeń naturalnych i powodowanych przez ludzi. Odporność społeczna, czyli trwała zdolność społeczności do przetr wania i odbudowy po skutkach katastrof, staje się kluczowa dla zapewnienia społecznościom bezpieczeństwa w sytuacjach kryzysowych. Polega ona na przewidywaniu, planowaniu i ograniczaniu ryzyka związanego z katastrofami w celu skutecznej ochrony osób, społeczności i krajów, ich źródeł utrzymania, zdrowia, dziedzictwa kulturowego, aktywów społeczno-gospodarczych i ekosystemów .
Odporność jest z natury dynamiczna i opiera się na heraklitejskiej koncepcji „wszystko się zmienia, nic nie jest niezmienne”. Jej dynamizm obejmuje złożoność, niepewność, zmianę, kryzys jako normalne, a nie wyjątkowe warunki. Dlatego analiza odporności społecznej ukierunkowana jest na zrozumienie mechanizmów, dzięki którym społeczność może dostosować się nie tylko do wyzwań, z którymi ma do czynienia bezpośrednio, ale także do tych nieoczekiwanych i nieznanych. Odporność sprawia, że społeczności stają się przygotowane, że są chronione przed zagrożeniami kryzysowymi o negatywnych dla nich konsekwencjach oraz że są zdolne do reagowania na nie i szybkiego odzyskiwania sił po ich ustąpieniu.
Obecnie wśród teoretyków i praktyków zarządzania kryzysowego panuje zgoda co do tego, że odporność społeczności ujmować można jako składającą się z trzech wymiarów : 1) zdolności radzenia sobie poprzez pokonywanie wszelkiego rodzaju przeciwności losu; 2) zdolności adaptacyjnej, jako zdolności do uczenia się na podstawie przeszłych doświadczeń i dostosowywania się do przyszłych wyzwań; 3) zdolności transformacyjnej, jako zdolności do reorganizacji instytucji, które wspierają indywidualny dobrobyt i zrównoważoną odporność społeczną w obliczu przyszłych kryzysów. Ale odporność uznawana jest także za koncepcję niejasną, niewyjaśniającą relacji między trzema wymiarami odporności społecznej. Nadal nie wiemy, w jakich warunkach wymiary odporności społecznej mogą się wzajemnie wzmacniać, a w jakich jedna zdolność może podważać inną, a także nie wiemy, na czym dokładnie polega proces budowania odporności. Odporność pozostaje ciągle pojęciem amorficznym, rozumianym i stosowanym w różny sposób przez różne grupy badaczy i praktyków. Brakuje nam dokładnej wiedzy na temat czynników determinujących odporność społeczności, nie wiemy, jak można czy należy te czynniki zmienić, ale także brak nam wiedzy na temat „dźwigni” działań, które umożliwiłyby społecznościom szybki rozwój zdolności odpornościowych. Odporność społeczna wymaga ujęcia w spójne ramy analityczne, opierające się na wiedzy naukowej i doświadczeniach praktycznych, które zaoferują właściwą perspektywę – adekwatną do dzisiejszych wyzwań związanych intensyfikacją zagrożeń i zmian, przed którymi stają społeczeństwa .
Przegląd literatury pozwala zidentyfikować wiele czynników korelujących z możliwościami osiągania odporności przez lokalną społeczność. Rozpatrywane są one – bądź mogą być – w różnych kontekstach, np. w odniesieniu do rodzaju zagrożenia czy specyficznych cech charakteryzujących społeczność. Wskazuje się, że odporność społeczna jest głównie kształtowana przez instytucje oraz społeczne relacje i sieci, które umożliwiają ludziom dostęp do zasobów, uczenie się na podstawie doświadczeń, a także opracowywanie i testowanie konstruktywnych sposobów radzenia sobie ze wspólnymi zagrożeniami. Mówi się także o rozwijaniu dostępu do kapitałów pozwalających nie tylko na radzenie sobie z niekorzystnymi warunkami i dostosowywanie się do nich (zdolność reaktywna), ale także na poszukiwanie i tworzenie opcji postępowania (zdolność proaktywna) i w ten sposób rozwijania zwiększonej kompetencji (czyli pozytywnych zdolności) w radzeniu sobie z zagrożeniami. Zaznaczyć też należy, że omawiane w literaturze zagadnienia związane np. z czynnikami korelującymi z możliwościami osiągania odporności przez lokalną społeczność, ze zmniejszeniem podatności społeczności na katastrofalne zagrożenia czy prowadzeniem działań zapobiegawczych ukierunkowanych na minimalizowanie negatywnych skutków katastrofy, są prezentowane dość ogólnie, za mało szczegółowo, co obniża przydatność tej wiedzy i możliwość jej praktycznego zastosowania.
Odporność społeczności jest stosunkowo nowym terminem w odniesieniu do społecznego bezpieczeństwa. Obejmuje on i rozwija wiele tradycyjnych tematów związanych ze społeczną gotowością na wypadek sytuacji kryzysowych. Akcentuje się, że społeczności bardziej efektywnie przygotowują się, reagują i odzyskują siły po katastrofach, gdy są aktywnymi partnerami w procesach decyzyjnych i w działaniach zaradczych. Podkreśla się też, że społeczność potrafi łagodzić skutki katastrof, gdy stale rozwija swoje zdolności odpornościowe w następujących obszarach: 1) angażowania się, poprzez swoich przedstawicieli, w planowanie wydarzeń związanych z poprawą bezpieczeństwa i osobistym przygotowaniem do sytuacji kryzysowych, 2) rozwijania sieci i relacji społecznych i aktywnego w nich uczestnictwa, 3) promowania przedsięwzięć związanych z poprawą przygotowania społeczności do sprawnego uczestniczenia w reagowaniu kryzysowym, 4) dążenia do uwzględniania w planach i programach zarządzania kryzysowego sił i środków, które wspierają funkcjonalne potrzeby osób z grup ryzyka, 5) tworzenia planów skutecznego reagowania na potrzeby życiowe członków społeczności po katastrofie, 6) uczestniczenia w tworzeniu planów odbudowy mienia jednostkowego i społecznego, które należy uruchamiać natychmiast po katastrofie.
Widzimy, że wzmacnianie odporności powinno opierać się na rzetelnej wiedzy, umiejętnościach i dobrych praktykach z zakresu uczestnictwa publicznego, zarządzania kryzysowego i ograniczania ryzyka katastrof. Wymaga też kompetencyjnego rozwoju społeczności, który : 1) uwzględnia międzyludzkie różnice związane z wiekiem, płcią, sprawnością psychofizyczną, pochodzeniem kulturowym i językowym, statusem społeczno-ekonomicznym bądź jakimkolwiek innym aspektem różnorodności, a także 2) implikuje podejścia włączające i angażujące różne grupy osób, społeczności i organizacji, wykorzystując ich mocne strony i uwzględniając słabości. Wzmacnianie odporności wymaga więc społecznego zaangażowania, gdyż odporności na katastrof y nie można rozwijać bez udziału społeczności ani w jej imieniu. Niezbędna jest aktywność osób, grup, organizacji – niezależnie od tego, czy związane są one z rządem, administracją samorządową, organizacjami pozarządowymi czy sektorem prywatnym. Społeczne zaangażowanie łączy wszystkich interesariuszy w dziele przygotowania i realizacji programów mających na celu zmniejszanie ryzyka katastrof oraz wspieranie odporności.
Świadomość znaczenia odporności społeczności dla jej bezpieczeństwa staje się coraz bardziej powszechna, ale zrozumienie, jak przygotowywać i wykorzystywać różnorodne programy i zasoby do budowania odporności, stanowi poważne wyzwanie. Niezbędna staje się strategia – wyznaczająca kierunki działań i sposoby postępowania uwzględniające społeczną i terytorialną specyfikę – którą społeczności mogłyby sukcesywnie wdrażać z zamiarem wzmocnienia swojej odporności na katastrof y. Faktem jest, że społeczności wdrażają wiele różnych przedsięwzięć z zamiarem wzmocnienia swojej odporności, ale w tych działaniach trudno jest dostrzec społecznie aprobowaną myśl przewodnią. Wiązać to można z metodycznymi niedostatkami, które sprawiają, że zarówno podmioty rządowe i pozarządowe, jak i społeczności mają minimalne możliwości dzielenia się doświadczeniami z działań na rzecz budowania i/ lub wzmacniania swojej odporności na katastrof y czy omawiania, w jaki sposób angażować i integrować interesariuszy do wspólnych działań. Stąd lokalnym władzom, społecznościom i ich partnerom trudno jest syntetyzować informacje związane z własnymi doświadczeniami. Jeszcze trudniej jest im integrować te informacje z informacjami czerpanymi z zasobów literatury po to, by rozjaśniać problemy lokalnego bezpieczeństwa, co stanowiłoby podstawę lokalnego planowania kryzysowego. Z po-wyższego widać ogrom potrzeb w zakresie wiedzy wyjaśniającej uwarunkowania odporności lokalnej społeczności, którą lokalne władze i społeczności mogłaby wykorzystywać w planowaniu i realizacji przedsięwzięć włączających społeczności do działań służących poprawie bezpieczeństwa – poprzez czynienie tych społeczności bardziej odpornymi.
Tematyka artykułów zebranych w niniejszym numerze „Bezpieczeństwa. Teorii i Praktyki” dotyczy uwarunkowań odporności społecznej na zagrożenia kryzysowe. Przyjęcie odporności jako podstawowego podejścia do przeciwdziałania klęskom żywiołowym oznacza określenie uwarunkowań i obszarów działań, w których różne zakresy naszej pracy mogą się wzajemnie uzupełniać i wzmacniać.
W numerze prezentowane są wyniki dociekań badawczych autorów nad odpornością na naturalne klęski żywiołowe i katastrofy spowodowane przez człowieka, które stanowić mogą punkt wyjścia do dalszych partnerskich dyskusji i prac badawczych. Autorzy rozpatrują odporność w odniesieniu do zdolności przetrwania trudnej sytuacji i/lub szybkiego wyjścia z niej, a także wyprzedzania ryzyka i stawiania czoła wyzwaniom, zanim się pojawią. Patrzą też na odporność jako na zdolność systemu, społeczności lub społeczeństwa narażonego na zagrożenia do przeciwstawiania się, absorbowania, przystosowywania się, adaptowania, przekształcania i odzyskiwania sił po ustąpieniu zagrożenia w odpowiednim czasie i w sposób efektywny, w tym poprzez zachowanie i przywrócenie podstawowych struktur i funkcji systemu. Autorzy z jednej strony prezentują teoretyczne i metodologiczne ujęcia oceny odporności państwa i społeczeństwa na zagrożenia kryzysowe, a z drugiej – praktyczne podejścia i narzędzia budowania odpornych społeczności. Uwaga autorów koncentruje się też na zdolności adaptacyjnej, którą traktują jako kluczową, bo odporność to nie tylko zdolność przetrwania kryzysowego zagrożenia, ale przede wszystkim adaptacyjna zdolność do radzenia sobie z nim. Z tej perspektywy analizują też przygotowanie jednostek i społeczności do właściwego reagowania na zagrożenia związane z dezinformacją i wskazują na znaczenie przeciwdziałania dezinformacji w budowaniu odporności państwa i jego instytucji na zagrożenia hybrydowe. Podkreślają wagę edukacji międzykulturowej i przygotowania strzeleckiego młodzieży w aspekcie budowania odporności społecznej. Ważnym elementem rozważań jest odporność jednostkowa i sposoby działania sprzyjające jej wzmacnianiu."(...)